Terrebonne oswa lò yo rasyalize yon defèt
Philippe Chancy ·
Pwoblèm nan, se ke pou kèk moun defèt nasyonalis la pa ka janm senpleman politik. Li dwe toujou eksplike pa yon altèrasyon nan kò kolektif la, pa yon dilisyon, pa yon denatirasyon.
Lè nou kontinye eksplike demokrasi pa lapè demografik, nou rive pa kwè nanegalite politik pou tout moun. Gen kwonik ki pa analize yon rezilta elektoral: yo mete l an sèn tankou yon blesi idantitè.
Tèks Mathieu Bock-Côté sou Terrebonne fè pati kategori sa a. Anba kouvèti klèvwayans sosyolojik, li resikle an reyalite yon vye tantasyon politik: eksplike yon defèt non pa pa limit yon pwojè, yon pati oswa yon diskou, men pa prezans k ap grandi sitwayen yo konsidere, san toujou di sa dirèkteman, kòm mwens lejitim politikman pase lòt yo.
Nan kwonik li 15 avril la, li afime ke « lesansyèl » la trouve nan « chanjman demografik Terrebonne, byensi, anba presyon imigrasyon masif la ». Li ajoute ke « popilasyon ki soti nan imigrasyon » ta elaji « baz liberal la ».
Mo ki pi enpòtan isit la, se pa « imigrasyon », men pito « byensi ». Se la tout bagay ye. Kwonikè a pa demontre: li natiralize. Li pa pwouve: li sijere. Li pa fè yon analiz elektoral; li konstri yon reflèks. Epi reflèks sa a konsiste nan transfòme yon chwa demokratik an sentòm demografik.
Nasyonalis konba renmen pale nan non pèp la. Men depi pèp reyèl la ekate l nan skri a, li sispann se yon pèp pou vin tounen yon pwoblèm demografik. Se verite a sou kalite kwonik sa yo. Anba pretèks defann nasyon an, briyamman, gen souvan refize ki pi diskrè a nan egalite politik ant tout moun ki konpoze l.
Se yon fason trè patikilye pou pale sou demokrasi. Lè « bon » pèp la vote nan « bon » bò a, yo pale de konviksyon nasyonal. Lè li vote lòtman, yo pale toudenkou de transfòmasyon demografik. Konsa, sifraj la rete respektab toutotan li rekondui imajinatif idantitè yo vle a; li vin sispèk depi li kontraye l.
Sa a pa sèlman yon bya analitik. Se yon yerachi enplisite ant elektè yo jije òganikman anrasinen ak elektè yo pèsevwa kòm politikman egzojèn.
Sepandan, fè yo te anpil mwens espektakilè pase fab syèj la. Nan eleksyon pasyèl federal avril 2026 la, kandida liberal Tatiana Auguste te genyen Terrebonne ak 22 445 vwa, sa vle di 48,3 %, kont 21 777 vwa ak 46,9 % pou Bloc québécois. Nou pa devan efondman yon sitadèl, men devan yon kous sere nan yon sikonskripsyon ki trè konpetitif.
Sitou, eksplikasyon etnodografik ki prezante kòm yon evidans repoze sou yon egzajerasyon manifès. Dapre Statistique Canada, pwopòsyon popilasyon imigran an, nan Terrebonne, te pase de 6,5 % an 2011 a 12,6 % an 2021. Ogmantasyon sa a reyèl, men li vle di tou ke an 2021, 87,4 % nan popilasyon an pa t imigran. Prezante apre sa evòlisyon sa a kòm kle ki prèske sifizan pou yon baskile elektoral, se mwens li chif yo pase fè yo di sa yo vle tande.
Se mekanis sa a ke nou dwe nonmen klèman. Kalite kwonik sa a pa di ouvètman ke kèk sitwayen konte mwens pase lòt yo. Li di pito ke peyi a ap chanje, e avèk li konpòtman elektoral la vin anòmal. Pwosede a pi eleg, pi lèt, pi kode pase vulgè militan an.
Men li pwodui menm efè senbolik la: li deplase deba a soti nan tèren politik pou ale nan tèren etnokiltirel. Li pa mande plis poukisa yon pwojè konvenk mwens; li mande ki moun ki konpoze elektorat la dezòman. Otreman di, li pa kritike sèlman yon vòt; li etnisize posibilite menm nan vote lòtman.
Se isit ke rasis la pi byen kache: non pa nan ensilt grosyè, men nan distribisyon enplisite lejitimite sivik la. Li pa toujou fòmile kòm yon rayisman. Li prezante souvan kòm yon enkètyid, yon nostalji, yon melankou nasyonal.
Li pa nesesèman di ke nouvo vini yo enferyè; li kite konprann ke yo altere politikman « vrè » pèp la. Rasis sa a vle se tro rafine pou nonmen tèt li. Li prefere mo « klèvwayans », « kontinyite istorik », « sivilizasyon », « desten nasyonal ». Men operasyon li an rete rekonesab: li transfòme sitwayen yo an varyab derangman.
Pwoblèm nan, nan fon li, pa se ke Mathieu Bock-Côté enkyete pou avni Kebèk. Chak moun lib nan enkètyid li yo, nan fidelite li yo, nan afilyasyon li yo.
Pwoblèm nan se ke li pwopoze, ankò yon fwa, yon lekti kote defèt nasyonalis la pa ka janm sèlman politik. Li dwe toujou eksplike pa yon alterasyon nan kò kolektif la, pa yon dilisyon, pa yon denatyurasyon.
Nasyonalis la vin enkab pou fè otokritik, paske li viv tèt li mwens kòm yon pwopozisyon pou defann pase kòm yon esans pou pwoteje. Depi lè sa a, tout rekvè elektoral rele non pa yon revizyon estratejik, men yon plent antopolojik.
Men yon demokrasi mi egzije pito egzakteman kontè a. Li kòmande aksepte ke yon pèp pa se yon sibstans fige, ankò mwens yon fòtrès etnik. Li se yon kominote politik an mouvman, travèse pa dezakò, renouvèlman, kontradiksyon. Yo pa posede vòt la pa eritaj. Yo jwenn li pa pèswazyon. Epi lè nou echwe pou konvenk, nou gen chwa ant egzamen konsyans ak denonsyasyon pèp reyèl la. Kwonik Bock-Côté a te fè chwa sa a.
Nou ta dwe sispann enpresyone pa embalaj savann retorik sa a. Estil la kilive, fraz la asire, referans istorik la souvan abil. Men elégans fòmèl la pa inosan yon lojik.
Lè nou eksplike yon defèt prèske dabò pa imigrasyon, lè nou trete chanjman sivil la kòm yon anomali nasyonal, lè nou sijere ke kèk vòt peze lòtman paske yo ta soti nan yon Kebèk mwens otantik, nou pa sèlman fè yon kwonik konsèvatris. Nou patisipe nan rasyalizasyon deba piblik la.
Epi se la pito nou dwe reponn, san detou: Terrebonne pa t tonbe. Terrebonne te vote. Sa ki te fele, se pa yon fòtrès. Se yon resite ki refize admèt ke nan demokrasi, pèsonn pa gen dwa pwopriyete sou pèp la.