Somèt afwo : 5 mn ak Konpayi teyat kreyòl

Rédaction Intexto · 2026-10-30

Le Sommet Afro ak InTexto asosye pou fè tande, atravè yon seri balado, vwa 20 òganis ki fè rezo nou an viv. Chak madi midi, nou prezante nou yon òganis, istwa li, misyon li, pwojè li ak anpil lòt bagay. Sa pase isit la, sou In Texto.

Sommet Afro ak InTexto asosye pou fè tande, atravè yon seri balado, vwa 20 òganis ki fè rezo nou an viv. Chak madi midi, nou prezante yon òganis, istwa li, misyon li, pwojè li ak anpil lòt bagay. Sa ap fèt isit la, sou In Texto.

Bonjou tout moun, mwen rele Jean-Numa Goudou. Nou se madi 29 septanm 2026 epi nou la ak Nerlande Gaétan-Civil, ki soti nan Compagnie Théâtre Créole, ki sitye nan 5322, ri Jean-Talon Est, nan Montréal. Epi se « 5 minit ak yon òganis » ki lakay ou kounye a. Evidamman, nou pral pase yon ti kras plis pase 5 minit ak Mme Civil, pou wè kijan sa te kòmanse, eta sitiyasyon konpayi an, difikilte yo, men tou pwojè Compagnie Théâtre Créole. Men jis anvan sa, mwen pral di bonjou bay Mme Civil. Bonjou.

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Bonjou Jean-Numa, mèsi pou resevwa nou… nan Compagnie Théâtre Créole.

ANIMATÈ Vwala. Epi jis anvan nou kòmanse, nou te fè yon ti vizit gide nan lokal ou yo. Nou pral envite oditè yo gade sa w ap fè, ki moun ou ye ak kijan ou fè li, ak ti vizit gide sa a. Epi se toujou ou ki te fè m fè vizit sa a.

VIZIT GIDE — Nou nan lokal Compagnie Théâtre Créole. Se pankat sa a ki akeyi nou. Nou se jedi 24… — Sa a, se Nerlande Gaétan-Civil. Se lokal ou isit la. — Vwala. Nou jedi. Ou gen yon aktivite isit la, sanble ? — Nou gen soirée powezi chak jedi apati 19è. — Isit la, se espas Richer… [non pou verifye]. — Wi. Epi la, gen yon evènman ? — Chak jedi swa, lè moun yo la, nou selebre yo ; evidamman, nou ofri yo kèk bagay pou yo manje. — OK. — Se isit la tou kote gen yon ti maji : refleksyon yo… — Refleksyon an, wi. — … nou reflechi ansanm. — OK. Wow. Konsa, byenveni nan Compagnie Théâtre Créole. — Espas sa a, espas Richer…, ka gen plizyè fòma. Sa a, se yon fòma pou yon soirée trè espesyal, paske nou vle selebre youn nan atis yo. Men sinon, nou gen fòma a la italienne a, kote gen sèlman chèz, pou lòt tip soirée. Konsa chak tip soirée, nou aménaje sal la. — Espas la pote non Richer…, ki te kite nou nan mwa jiyè ki sot pase a. Se te yon atis ki te gen senkant an karyè [?], ki te toujou renmen teyat, ki te jwe nan plizyè peyi, an fransè, an kreyòl, an anglè. Li te kite nou, epi espas sa a la pou selebre renmen li te gen pou teyat la.

— Isit la, se yon lòt biwo Compagnie Théâtre Créole, epi la, se bibliyotèk la [?] ak salon an.

ANIMATÈ Vwala pou ti vizit gide sa a nan 5322, ri Jean-Talon Est. Epi nan estidyo a, nou gen Nerlande Gaétan-Civil avèk nou, ki se kòdonatris pwogram yo ak patnè.

ANIMATÈ Vwala, sa di byen. Epi Mme Civil pale an jeneral nan non Compagnie Théâtre Créole.

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Majorite tan, lè moun wè m, yo asosye m otomatikman ak konpayi an, men mwen dwe di ke ide debaz konpayi an pa soti nan mwen ditou. Mwen se yon nouvo venu, daprè sa.

ANIMATÈ Wi, nou pral vini sou sa. Men ou se manm Sommet la, Sommet ki konte jodi a plis pase katrevendi òganis. Epi ou te la depi kòmansman, depi Sommet la te gen konbyen, yon ventèn, yon trannèn òganis ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Wi, nou te menm pi piti pase sa, epi sa pral fè 10 an. Byensik, an janvye, nou te la, nou te asiste tout gwo asanble yo, gwo reyinyon yo. Epi nan yon moman, nou sonje, an 2024, nou te leve men pou di : « Epi kilti nan tout sa a ? » Epi evidamman, ak ouvèti òdinè li, Édouard Staco (prezidan Sommet afro a), ki t ap prezide asanble a, te di : « Koute, fèm pwopozisyon. » Li toujou ap ale nan fason sa a.

Li te di : « Ann pale de kilti, jan ou vle li. » Epi apati moman sa a, nou te fè pati komite yo ki te pale de kilti ak atis yo, isit nan Sommet la. Anvan menm sal la te pare pou resevwa tout moun — gwo sal ki anwo a —, nou te premye òganis pou kil Sommet la te aménaje sal la, pou akeyi kolòk nou sou teyat enklizif la.

ANIMATÈ Wi, mwen sonje kolòk sa a. Epi la, se kòmansman ou yo ak Sommet la.

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Kòmansman, mwen ta menm pa di… Se moman kote Sommet la te pran dosye kilti a nan men li tou. Dosye edikasyon ak lojman yo te trè byen abòde, trè byen sipòte. Sa yo ki konsène sante kominote nwa yo te deja byen an mach. Men kilti pa t ankò sou tab diskisyon Sommet la. Epi nou menm, kòm òganis kiltirèl ki te toujou la, nou te wè bagay k ap pase, epi nou t ap di tèt nou : wi, se vre, gen sante, men kilti se transvesal pou tout entèvansyon sa yo ou vle fè yo. Epi si ou te panse itilize sa nou, kòm Afrodisandan, genyen kòm zouti tout kote nou pase ? Sèl bagay, daprè sa, ki pèmèt nou pi briye, se anvan tout, atizay nou.

ANIMATÈ Sa a, se kòmansman ou yo ak Sommet la, mwen konprann. Men kòmansman ou menm yo, kòm tèl, sa te kòmanse…

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL An 1999. Se yon òganis ki gen plis pase 26 an. Li te fonde pa Ricardo Lefèvre [?], ki te dabò nan televizyon nasyonal la anvan li te nan sfè politik la — se te dabò yon nonm televizyon. Apre, Ralph Civil, ki se, mwen ta di, jodi a tèt pansant konpayi an.

ANIMATÈ Direktè atistik la.

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Wi. Opòtinite, Ricardo te la, te gen Washi [?] Jean-Baptiste ; yo te mete ansanm epi te fòme yon ekip pou mete sou pye Compagnie Théâtre Créole, ki, nan moman sa a, se te sèlman yon konpayi pou fè espektakl. OK. Epi ou te imigre ak ki ide debaz, isit Kanada ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL An 2012. Washi [?] te la byen anvan ; Ralph te rejwenn li yon ti kras pita. Epi Ralph te di tèt li : gen anpil teyat isit la, men gen trè piti konpayi teyat frankofòn, ankò mwens teyat nwa.

Gen Black Theatre Workshop, ki senkantenè, nan Lwès la, men se esansyèlman anglofòn. De tan zan tan, yo fè fòmasyon pou frankofòn yo, men sa rete sitou anglofòn epi yo travay anpil ak Ontario. Nou menm, nou te vle yon bagay ki kenbe yon baz frankofòn, ki kenbe baz ayisyen, kreyòl [?], baz Afrodisandan frankofòn. Epi nou te remake ke majorite frankofòn nwa yo etabli nan lès Montréal.

Konsa nou en te fè baz nou. Depi 2012, nou etabli nan Saint-Léonard, ki pa nesesèman yon katye Afrodisandan, men ki rete yon episantr kote nou ka jwenn aksè a Saint-Michel, Montréal-Nò, Rivière-des-Prairies, Pointe-aux-Trembles. Nou tankou nan sant tout sa a. Se poutèt sa, daprè sa, nou te plase tèt nou yon fason ki trè estratejik sou pwochèn liy métro a, Jean-Talon. Nou te di tèt nou : se yon dezè kiltirèl, nou pral anime li anvan menm liy métro yo sòti anba tè.

ANIMATÈ Nou pral tounen sou sa nan pale de dezè kiltirèl, men mwen te gen yon kesyon ki t ap boule nan bouch mwen. Lè nou tande « Compagnie Théâtre Créole », sa pa vle di ke tout pyès ou yo an kreyòl. Se kreyòl kòm kilti ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Egzakteman. Nou gen yon festival ki rele Festi Théâtre Créole [?]. Paske kreyòl la, se yon lang, men se tou yon kilti, yon kilti ki pataje ant yon peyi ak yon lòt, ant yon zile ak yon lòt, yon fason diferan. Epi nou renmen presize ke kreyòl la pa sèlman yon kesyon de sa nou manje, ni yon lang : se vrèman kijan nou edike moun yo, sa nou di, sa nou fè. Ou ka kwaze ak yon moun ki pa grandi an Ayiti, ni nan Dominik, ni nan Matinik, ki gen yon paran, disons, suedwa — men si li gen orijin kreyòl, menm si se sèlman yon grann kreyolofòn nan fanmi an…

… timoun nan pral elve yon fason trè, trè diferan. Nou pral santi li nan edikasyon an, nan onomatope yo itilize nan yon fanmi kreyòl ; nou santi li touswit. Konsa se pa sèlman yon kesyon lang. Compagnie Théâtre Créole prezante yon festival an kreyòl ki selebre kilti kreyòl yo apati 28 oktòb, Jounen entènasyonal lang ak kilti kreyòl yo, pandan yon semèn. Men nou gen tou festival Théâtre des Noirs [?] —

— yon festival pou kominote Afrodisandan an, pou ofri li espas kreyasyon ak difizyon, ki toujou manke pou Afrodisandan yo. Se yon espas pou tout Afrodisandan, depi Togo rive Mali an pasan pa Burkina Faso : depi ou la, ou se Afrodisandan. Oswa menm si ou pa nesesèman Afrodisandan, men kòz la pale ak ou.

Egzakteman. Nou te gen yon tèks prezante, « Enfantillages » [?], yon otè fransè ki goumen bò kote kominote Afrodisandan an pou kilti li respekte epi aksepte jan li ye a.

ANIMATÈ Mwen te jisteman gen yon sijè pou abòde avèk ou, epi ou te abòde li an pati : eta sitiyasyon ou. Kijan konpayi an ap pote kò li ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Mwen ta di ke, pa rapò ak kote nou te ye an 2012, konpayi an ap pote kò li byen, men pa ankò jan nou ta vle li. Poukisa ? Lè nou te fè isit, nan Sommet la, kolòk sou teyat enklizif la, se paske li te nesesè pou nou pale de li, pou nou mete dwèt sou bobo a, pou nou gade konsèy atizay yo nan je epi mande yo : « Pè evalyatè ou yo ki fèmèz yo, ki orijin yo soti ? »

Repons lan te trè jennan : « Nou pa konnen. » Yo pa t konnen konbyen pè evalyatè ki soti nan kominote Afrodisandan yo yo te genyen, nan tout domèn yo, epi sitou nan domèn teyat la.

ANIMATÈ Depi lè a, èske gen pwogrè ki te fèt ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Egzakteman. Nan kolòk la, nou te envite yo. Yo te vini, yo te reponn kesyon yo. Te gen echanj ak atis yo, deba yo…

… Sommet la te pibliye yon rapò sou sa, epi la, nou te kòmanse gen ouvèti. Yo te di : « Koute, nou ka vin pè evalyatè nou menm ; nou pa t konnen ke kominote Afrodisandan an te enterese. » Rezon an senp : atis nwa yo souvan konsidere kòm amaran, pa kòm pwofesyonèl, pa konsèy atizay yo.

ANIMATÈ Kòm amaran.

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Kòm amaran, paske yo di ke natirèlman, nou gen don, ke atizay ak kilti, se nan san nou.

Epi se te yon diskou… Ou ka konnen chante, men si ou pa fè metye sa a kòm mwayen pou viv, se paske ou fè li jis pou amize ou. Konsa yo panse yon gitaris oswa yon metteur en scène t ap fè sa jis pou amize li. Nou te oblije prezante yo…

ANIMATÈ Se sa yo rele amaterism.

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Wi, vwala. Nou te oblije prezante yo Ralph Civil ki, lè li te rive an 2012, te deja gen nan panye li plis pase 25 an karyè. Epi yo t ap di li : « Eske ou ka ale fè yon atelye ? » Li t ap reponn : « Koute, mwen ta ka anseye nenpòt elèv cégep ou genyen an, nenpòt moun ki nan batchlò. Mwen gen bagaj mwen : mwen te an Frans, nan Meksik, nan Afrik, mwen te fòme…

… mwen pa pral rekòmanse a zèro. Mwen pral pwopòze ou sa mwen genyen, mwen pral tann tan ki nesesè, men ou pral vini jwenn mwen. » Paske, daprè sa, nan Compagnie Théâtre Créole, nou travay sou etnodraman. Rar yo ki, atravè mond lan, kontinye travay sou etnodraman. Poukisa ? Moun yo gen tandans panse : ou mete yon tchatcha, ou mete yon tanbou nan yon pyès, epi sa bon, sa reprezante kilti a, se Afrodisandan, se vodou. Etnodraman an depase sa.

Li raple ke se pa sèlman yon dans trans nan yon espektakl teyat ki fè espektakl la reprezante kilti Afrodisandan an.

ANIMATÈ Konsa, ak batay sa a, si mwen konprann byen, difikilte yo pi piti jodi a pou ou, oswa èske gen toujou?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Gen toujou, paske tout pòt yo pa ankò ouvè. Nou toujou nan etap kote nou dwe fè tèt nou aksepte paske nou diferan.

Nou ka remèsye Misye Trudeau kanmenm : te gen tout elan sa a vè divèsite ak enklizyon. Men elan sa a te yon ti kras yon kouto de bò. Gwo enstitisyon yo te louvri ti fenèt pou kite youn oswa de moun nan kominote nwa yo antre selon chwa yo, epi montre nou, nou, kominote nwa a : « Gade, nou menm, nou enklizif.

… nou resevwa lajan. » Menm lè gen yon apèl a pwojè ki lanse kounye a, tout moun fyè, men nou pa ase lisi pou di : prè de 400 konpayi teyat, majorite ak sal pa yo, fè sezon yo de oswa twa an alavans, epi glise youn oswa de atis nwa nan chwa yo, souvan moun ki ne isit la. Moun ki ne andeyò Kanada yo se… … otomatikman ekskli. Konsa sa vin pi konpleks. Epi lè nou te dekouvri ke te gen Théâtre de la Sentinelle [?], nou te trè kontan pou konnen ke te gen lòt enstitisyon. Nou te kòmanse mete ansanm, pale youn ak lòt, epi di tèt nou ke li lè pou kreye yon espas difizyon. Paske se sa ki manke pou atis yo : pou kreye, ou dwe konnen kote ou pral prezante. Sinon, ou pa gen anvi kreye plis…

ANIMATÈ Jodi a, espas difizyon ou, se lokal ou yo ke nou te vizite a ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Se nan objektif sa a. Se te, mwen ta di, pa apre festival yo. Nou te mete festival yo sou pye. Nou gen tou « Absoliman fanm » [?], ki te vrèman yon espas, yon kokon, jis pou fanm atis ak artizàn yo. Men nou te di tèt nou : OK, kounye a…

… ke nou gen festival yo, nou fè apèl a pwojè sis mwa anvan, epi atis yo di nou : « Men ak kisa nou pral kreye ? Kote nou pral repete ? » Menm si mwen gen 15 oswa 20 pyès, èdtan repete yo, loye yon sal, sa koute m lajan, fò m peye kach yo. Nou menm, nou di : « Nou peye kach difizyon an. » Wi, men ki moun ki pral peye repete yo ? Kote mwen pral repete ? Sa mwen ba yo pou yo bwè epi manje ? Konsa, se tout eleman sa yo…

… ki te fè nou di ke travay nou pa fini, si nou pa kapab ankouraje moun ki ap lage bato a. Nou rann nou kont ke Festi Théâtre Créole se sèl festival teyat kreyòl nan Amerik di Nò, men li difisil pou jwenn kreyatè. Pa paske pèsonn pa pale kreyòl, men dabò paske moun yo konsidere kòm amaran, sa ki dekouraje yo. Yo pa gen mwayen pou kreye, paske kreyasyon se yon pwosesis pou rive nan difizyon an. Festival nou yo se yon espas difizyon ; moun nan dwe dabò pase pa etap kreyasyon ak pwodiksyon an.

ANIMATÈ Konsa, yo gen yon kanevas, epi si ou pa antre ladann, ou dwe arrange ou…

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Vwala, lè ou pa antre nan moul la. Tout afè. Epi la, opsyon ou gen — epi mwen panse ke moun yo dwe ase lisi pou rann yo kont de li —, se bay pyès ou. Ou pèdi matènite oswa patènite pyès ou a, epi ou vin figiran.

ANIMATÈ Konsa, kijan pou sòti ladan ? Èske ou rive sòti ladan, Compagnie Théâtre Créole ? Èske ou rive pran rakoursi sa a ? Èske sa peye pou ou, depi ou pa antre nan kad la ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Nou ap eseye. Sa pa peye, men se yon risk nou te deside pran. Direktè atistik nou an, Ralph Civil, te deside pran pasyans. Li p ap rive trè vit, men li pral rive kanmenm : fè travay nou fè a konnen, ti kras pa ti kras, montre moun yo ke Compagnie Théâtre Créole, se pa sèlman pyès an kreyòl, se anvan tout yon enstitisyon faro pou kontakte pou pale de divèsite a. Epi pèsonn lòt pa ka pale de nou otou tab yo nan plas nou. Nou te deside pran plas nou yo, kit se nan Conseil québécois du théâtre kit se lè yo pale de pè evalyatè. Nou te deside pou nou pa kite lòt moun pale nan plas nou ankò, pran plas ki dwe pou nou.

ANIMATÈ Èske ou gen pwojè pou lavni ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Pi gwo pwojè a, se akonpanye atis yo. Nou te mete sou pye sa nou rele yon enkibatè, paske mo « amaran » sa a, nou gen avèsyon pou li. Nou vle ke moun yo konprann ke yo se yon atis — wi, se vre, ou dwe souvan gen yon lòt travay pou ou nouri ou, kit ou se Nwa, Latino oswa lòt. Menm pou moun ki natif natal, jan yo rele yo, se difisil ; se domèn kilti a ki difisil an li menm. Men fò ou konnen ke gen espas kreyasyon, ke pa gen sèlman yon ti fon pou divèsite nan yon komite, ke tout fon yo aksesib pou nou epi ke p ap gen okenn kota… … ke se pa koulè po nou ni non nou ki pral konte. Se sa nou an pwan defann. Nou mennen yon konba ki, dapre nou, dwe kontinye, jan sa ye nan tout domèn pou Afrodisandan yo. Epi nou vle ke enkibatè a tounen. Enkibatè sa a pèmèt atis yo pwofesyonalize yo, travay ak moun ki te reyisi nan sistèm nan, kèlkeswa koulè yo, ki di yo : men chemen pou pran, epi men kijan ou ka antre pa sèlman nan moul la, men nan kad la.

ANIMATÈ Ou te deja gen enkibatè sa a, ki te kanpe ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Nou te lanse li prèske pou Mwa istwa Nwa yo. Apre nou te lanse lokal nou an nan mwa jiyè ki sot pase a. Nou te kòmanse anliy, paske nou pa t gen mwayen pou jwenn yon lokal. Apre nou te di tèt nou : nou jete kò nou nan dlo. Nou pran yon espas, nou aménaje li epi nou akeyi moun yo. Nou fè soirée powezi chak jedi… … moun yo ka vini di tèks avèk nou, pale de literati, pwoblèm atis yo, depi 19è rive ta. Epi kounye a, nou ofri espas la bay atis yo. Nou di yo : vini, se kay ou, vini kreye lakay ou pou eventyèlman patisipe nan festival la. Paske nou te rann nou kont ke si mwen se sèlman yon festival ki fè… … difizyon epi ki ap tann yo pote pyès ba li pou difize, festival mwen an pral mouri, paske mwen pa t atake rasin pwoblèm nan. Se pa tèlman bay espektakl. Nou menm tou, nou kreye yon espektakl an kreyòl ak yon espektakl an fransè pa ane. Men pou sa, nou dwe peye atis yo ; nou pa gen chwa. Pou yo rekonèt ou kòm pwofesyonèl, fò ou fè li nan yo peye ou. Se yon obligasyon.

ANIMATÈ Si mwen konprann byen, ou ap chèche finansman kounye a pou enkibatè ou a, paske li pa finansman epi li riske mouri ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Pou dezyèm edisyon an, pèsonn pa ankò leve men. Okenn enstitisyon pa ankò di : « Wi, pran ankò yon kenzan atis pou mennen yo nan nivo pwofesyonèl, pou yo ka viv de atizay yo. » Se sa, bagay ki…

… pi enpòtan an. Olye jis fè ti pwojè epi di : « Mwen menm, mwen enklizif, mwen te enkli yon moun nwa nan espektakl mwen », sa nou vle, se pèmèt otonomizasyon atis yo. Se pa di yo : « Tiens, men pwason ou, epi ane pwochèn, nou pral wè. » Se di yo : « Gade, pwason an jwenn la. »

ANIMATÈ Mwen ap moutre ou pèche.

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Ale, ale pèche. Nou di li : sa ou genyen, se talan. Se pa charite ou ap mande. Mwen pral montre ou kijan talan ou ka yon zouti pou fè ou viv epi fè fanmi ou viv.

ANIMATÈ Vwala : Nerlande Gaétan-Civil, ki soti nan Compagnie Théâtre Créole, nan kad « 5 minit ak yon òganis ». Mwen te konnen mwen pa t ap kapab pase sèlman senk minit avèk li, paske, gade jan li eksprime li, sa pa evidan. Epi mwen imajine ke li gen toujou anpil pou di.

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Tout afè. Mèsi pou tan ou ban nou an. Epi mwen espere ke si moun yo gen anvi diskite plis epi vini pote dòleyans yo ba nou — paske nou menm, nou pral pote yo yon ti kras pi lwen, nou p ap dòmi sou glwa nou —, vini wè nou. Nou ouvè tout jou, soti lendi rive dimanch daprè sa, paske se la nou fè repete nou yo ; nou fè atis yo vini. 5322, ri Jean-Talon Est. Epi jedi powezi yo, se yon randevou.

Li ouvè pou tout moun, timoun kou granmoun.

ANIMATÈ Wi, men si moun nan pa ka deplase, ou gen yon imèl ak yon telefòn tou, mwen imajine ?

NERLANDE GAÉTAN-CIVIL Tout afè. Pa imèl : compagnietheatrecreole@gmail.com ; sit entènèt nou : compagnietheatrecreole.ca ; epi 514 962-1513 pou jwenn konpayi an. Sou tout rezo sosyo, nou se « Théâtre Créole ».