Karyè polisyè nan Québec: yon pòt fèmen pou Nwa yo
Alain Babineau ·
Kebèk se sèl pwovens ki egzije yon tès natasyon eliminatwa pou reyisit nan pwogram Teknik Polisyè nan sèjep la.
Genyen plizyè deseni, m te pran yon desizyon m pa t janm vle pran. Yon Nwa ki fèt epi ki rasiné isit la, ki edike isit la, ki bileng — m te oblije vire do m bay kò polis Québec pou m rantre nan GRC, sèl enstitisyon ki te vle kite m antre.
Se pa paske m te manke konpetans. Se pa paske m te manke motivasyon. Men se paske lwa ak politik pwovens sa a te bati, pyè pa pyè, yon mi ke kèk moun rasialize ka travèse.
Mi sa a pa gen pankat ki di « Nwa pa bezwen vini ». Li rele Lwa sou lapolis, li rele tès natasyon, li rele sèy admisyon. Li juridik, enstitisyonèl, respektab nan aparans. Epi li devastatè nan efè li yo. Sa pa kòmanse jodi a.
Yon istwa ki kòmanse anvan nou
Zanmi m Édouard Anglade fèt ann Ayiti an 1944. Li rive Montréal an 1964, li te gen ven an, l t ap kouri kont diktati duvalieyis la. Apre li te aprann lang lan, plante rasin li epi jwenn sitwayènte kanadyen li, li te aplike pou vin ajan lapolis — epi li te oblije tann dis an anvan yo ba l sèman nan SPVM, nan mwa janvye 1974, pandan kolèg blan li yo ki te fèt isit la t ap antre nan pwofesyon an ant dizyit ak ven-en an. Senkant-de an apre admisyon li, baryè sa a pa disparèt. Yo senpleman te fòmalize li nan lwa.
Atik 115 nan Lwa sou lapolis Québec egzije ke tout ajan dwe sitwayèn kanadyen — yon kondisyon ke okenn lòt pwovens kanadyen pa enpoze, epi ki ale kont atik 15 nan Charte kanadyen dwa ak libète, ansanm ak atik 10 ak 16 nan Charte dwa ak libète moun Québec, ki entèdi diskriminasyon nan aksè a yon pwofesyon.
Sa sosyete a te refize ba Édouard Anglade akòz prejije, lwa a refize l jodi a pa dekrè.
Tès natasyon an: yon baryè san jistifikasyon
Québec se tou sèl pwovens ki enpoze yon tès elimina natasyonpou admisyon nan pwogram teknik polisyè nan cégep. Echwe nan tès sa a, se wè karyè polisyè ou sispann anvan menm ou te swiv yon sèl kou — san apèl, san akomodasyon.
ENPQ li menm te siprime tès sa a nan critè admisyon li yo an 2015, li rekonèt li pa t ka jistifye enpòtans li. Li te transfere l bay cégep yo, kote li kontinye elimine yon fason dispropòsyone kandida ki soti nan kominote rasialize yo, espesyalman sa yo ki soti nan sid mondyal la.
An 2021, m te ede òganis Lakay de Repentigny nan depoze yon plent fòmèl bay Commission des droits de la personne et de la jeunesse (CDPDJ), nan non yon jèn Québekwa d orijin ayisyen ki te ekskli akòz tès sa a. Apre prèske de an, CDPDJ te rejte plent lan. Yon baryè dokimante, yon efè diskriminatwa demontre, yon rekours ki abouti nan yon impasse.
Obstak sa a vyole tou atik yo mansyone anvan yo. Se yon vyolasyon k ap tann pou li konteste ak siksè devan tribinal yo.
Yon divèsite fasad
Depi 1989, Québec gen AEC Divèsite polisyè, ankrenan atik 86.1 nan Charte québekois la, ak yon manda eksplis: rekrite kandida rasialize ak otòktòn an pwopòsyon ak pwa demografik yo. Trant-senk an apre, bilan an akablan. Done ENPQ yo endike ke 83% patisipan nan kohòt espesyalize sa yo se blan epi d orijin ewodisandan. Nan fevriye 2024, Radio-Canada te reveye ke premye kohòt AEC Cégep Garneau a, ki te reze pou minorite vizib, pa t gen yon sèl etidyan ki soti nan gwoup sa yo.
Filiyè regilye a pi revelate toujou: minorite vizib yo reprezante 5 a 6% diplome yo, kandida otòktòn yo apèn 0,2%. Chif sa yo prèske tout konsantre nan twa cégep Monreyalè. Deyò Montréal, kohòt yo prèske antyèman blan. Siprime AEC a, epi pipeline a ap depase 90% kandida blan. AEC a pa yon siksè — se yon respiratè atifisyèl demografik ki kenbe vivan chif ke sistèm òdinè a pa ka pwodui estriktirelèman.
Pandan tan sa a, wout inivèsitè konvansyonèl SPVM nan, ki louvri pou tout moun san restriksyon, trete ant 300 ak 450 kandida chak ane, san pwomès travay davans — dis a kenz fwa kapasite AEC a, san okenn kondisyon ki enpoze sou kandida rasialize yo. Epi sa yo ki travèse, malgre tout, obstak sa yo, yo tonbe sou yon kilti ostil: yo akize yo dèt « volè travay », benefisye de estanda ki bese. Mesaj la konsistan — prezans yo pa legitim.
GRC kòm sèl pòt louvè
Nan kòmansman ane 2000 yo, pandan 4 an, m te ofisye rekritman GRC pou pwovens Québec. M te rekrite anpil kandida rasialize ki te vin sipèvizè ak ofisye siperyè. M te poze yo tout menm kesyon an: poukisa GRC olye SQ oswa SPVM? Repons yo te koheran. Kèk te aplike nan kò pwovensyal yo epi yo te rejte yo.
Lòt yo te deja konnen ke enstitisyon sa yo pa t vle yo. Yo te chwazi GRC paske se te sèl pòt ki t ap ouvri — pa egzijans sitwayènte, pa tès natasyon, pa sèy akademik ki kalibre sou yon sistèm inegalitè.
Ven an apre, m gen toujou menm konvèsasyon sa yo ak nouvo ajan yo. Menm kesyon, menm repons, figi diferan — menm istwa. Kandida rasialize ki vle fè karyè nan lapolis Québec dirije toujou pito vè GRC oswa vè Ontario, paske sistèm québekois yo te di yo, nan lwa ak nan pratik, ke yo pa t ènvite. Sa a pa yon defi rekritman. Se yon rezilta politik ki aplike.
Jodi a, divizyon québekois GRC a se kò polis ki pi reprezantatif nan pwovens lan. Prèv la la: retire baryè pwovensyal yo, epi divèsite a swiv. Basen talan an te toujou la. Baryè Québec yo pa t reflete absans li. Yo te pwodui l.
Yon chwa politik, pa yon fatalite
Baryè sa yo pa fatalite. Se chwa politik. Ontario pa gen egzijans sitwayènte, pa gen tès natasyon elimina, epi gen yon Tribinal dwa moun ki rann òdonans obligatwa. Gwo kò polis li yo ap apwoche 20% reprezantasyon minorite vizib. Québec rete anba 9% nan gwo vil yo, epi prèske zewo deyò Montréal.
Dèyè chak baryè ki travèse, gen yon kout imen konkrè ki kache. Yon ajan premye klas SPVM touche plis ke 112 000 $ kòm salè debaz, ak yon pansyon a prestasyon detèmine. Yon gad sekirite — sektè kote Ayisyen ak lòt Nwa yo masivman siyèprezante — touche ant 41 000 $ ak 46 000 $, san pansyon, san stabilite. Sistèm nan pa fèmen sèlman yon pòt pwofesyonèl. Li fèmen yon pòt vè klas mwayèn.
Édouard te pase trant an ap goumen pou louvri yon pòt ki rete, nan pifò kote nan Québec, apèn babye. Li ale twò bonè — epi baryè li ta vle demantle yo egziste toujou.
Kesyon an pa pou konnen si diskriminasyon an egziste. Li dokimante pa pwòp done enstitisyon yo epi li veku pa dè milye moun nan kominote nou yo. Kesyon an se pou konnen si Québec gen volonte politik pou chanje sa li menm li te bati.
Nou menm, nou isit. Nou ap tann.