« Se sa a oswa mouri », Gran Reportaj sou moun k ap mande azil
Jean Numa Goudou ·
«Olye pou m fè yon reportaj ki ta dire kèk jou nan medya yo, gen tèlman reportaj sou sijè a, men yon zèv konsa ap dire lontan», eksplike otè a nan yon entèvyou ak In Texto.
Rive Québec an 2010, apre tranbleman tè a ann Ayiti, Thélyson Orélien te pase nan tout rouaj òganis entegrasyon yo tankou nenpòt bon imigran. Vag moun k ap mande azil ki te rive soti nan Etazini a partir de 2017 te enspire l, te touche l jouk li te vle bay sa ki vin apre yo.
Li enplike aktivman nan òganis ki resevwa imigran ayisyen ki te bezwen èd pou prèske tout bagay. Se nan pale ak yo, sou pawou yo, ke otè "C'était ça ou mourir" te konprann ke gen la istwa imen ke yo dwe imoralize.
Tankou anpil jèn ann Ayiti, Thélyson Orélien t ap titile miz la epi apre sa li te ekri kwonik sou tout sijè. Paske, jan li di l, «mwen kwè nan pouvwa literati a». «Nan yon premye tan, mwen te vle fè yon reportaj pou Radio France, men, yon sèten moman, gen tèlman bagay ki soti sou istwa pèsonèl sa yo ke mwen di tèt mwen ke li pral fòk nou ale pi lwen pase sa».
«Olye pou nou fè yon reportaj ki ta dire kèk jou nan medya yo, gen tèlman reportaj sou sijè a, men yon zèv konsa ap dire nan tan», eksplike otè a nan yon entèvyou ak In Texto.
Sa ki te dwe yon elan kè ak jeneroyite pou li te vin tounen yon sikse nan literati. Istwa romanize liv la te vin jwenn li nan pale ak moun k ap mande azil yo ak nan poze yo kesyon.
«Yo t ap pale nou sou kouran migratoua yo, men pa janm sou istwa imen ki dèyè sa», deplore otè a. Te gen kesyon pou mennen ankèt, ekri kwonik oswa reyalize yon gran reportaj, men se woman an ki genyen. «Nou ka fè fiksyon, men sa ta manke respè pou vecu moun sa yo», kwè Thélyson Orélien.
Politisyen yo ap lite pou li
«Mwen te achte liv la pou ofri kado bay chèf Parti libéral du Québec a, Charles Milliard, rakonte depite Viau a Frantz Benjamin, men li di mwen : mèsi, Frantz, men mwen deja li l». Depite liberal la t ap anime yon kozri ak otè a vandredi pase a nan Maison d'Haïti devan yon santèn moun de tout koulè politik. Plizyè militan Parti québécois (PQ) te prezante.
Soti gen de mwa sèlman, «C'était ça ou mourir» fè pati palmarès/top-10 liv ki pi vann nan libreri Québec. Li pral tradui nan omwen 25 lang atravè lemond epi Radio-Canada deja achte dwa yo pou yon vèsyon odyo sou platfòm Ohdio li a pou moun ki pa ka wè. Ou ka achte l nimerikman.
«Mwen pa t ap tann sa. Se tèks mwen te ekri nan yon kwen tab, nan tout solitud, epi ke yo rive enterese lektè atravè lemond antye, non, mwen pa t ap tann sa», konfye Thélyson Orélien ki di li «nan moman prezan an, an tren viv bagay la».
«Mwen pa konnen ki efè sa fè jodi a», konklii l avèk imilite. Thélyson Orélien fè nou panse a Dany Laferrière, ansyen jounalis ki tounen romansis epi ki trè apresye Québec. «Se yon otè mwen renmen anpil, mwen renmen plim li. Mwen vle remèsye l paske li te trasen chemen an anvan nou», reponn jèn romansis la lè yo fè l remake ke li sou tras Dany jodi a. Roman an pral soti 19 out nan Grasset, ann Frans. Apre sa se pral Almay epi yon seri peyi nan lemond.
Ekstrè nan roman an
Lè nan ri Carrefour-Feuilles yo kout zam ak flanm dife yo òdone l pati, Jonas Dorléon prèske pa pote anyen: diplòm li, yon kaye pwezi, yon foto manman l ak yon kalson pwòp. Tout lavi l nan yon sak plastik. Kache premye sou bò dominiken fwontyè a, li tann nan antechambre Ayiti pou bagay yo vin kalme. Se ke bagay yo pa kalme. Fòk mache, ankò, toujou. Vin tounen yon migran. Soti Brezil rive Meksik, li file kilomèt yo, toujou sere sak plastik la kont li, tantou nan yon bis ki cho anpil, tantou nan fon jounglè a ak lòt moun san papye ki, alantou l, tonbe youn apre lòt. Lè li rive nan fwontyè Etazini an, se ajan ICE yo ki tann li. Jonas pa gen plis ke yon sèl objektif: kite peyi sa a ki pa gen anyen "great again" epi rive Kanada pa chemen Roxham, wout salivè sa a ke li tèlman tande pale de li.
Plim ki rich ak pwetik Thélyson Orélien fè bote jaye nan zòn ki pi nwa nan eksperyans imen an. Li pale lang egzil la, lang sa a ki aprann «san gramè, san diksyonè, jis ak zo ak po». Sitou, li revele yon Amerik tèrib ak vyolan ke je nou dwe rete gade.
Parution: 10 mas 2026, 270 paj ISBN-13: 9782764629253 Kòd ba: 9782764629253
Thélyson Orélien
Fèt Gonayiv, Thélyson Orélien se yon ekriven québécois ki gen orijin ayisyen, ki travay li a eksplore pon ant memwa, egzil ak apartenans. Powèt, romansis ak kwonikè, li ekri ak yon senplisite limineuse sou idantite ki ap deplase ak sivivan imen yo.