Profilaj rasyal: Montréal rekonèt li…, men li pa kwè viktim yo
Alain Babineau ·
Nan fon bagay la, kesyon an senp: lè yon tribinal rekonèt ke yon sistèm ap fè tort a yon gwoup antye, èske nou ka seryezman mande chak moun pou li pwouve ke li te soufri akòz li?
Pandan ke jistis la rekonèt karakteristik sistemik pwofilaj rasyal nan Montréal, Vil la mande kounye a pou viktim yo vini, youn pa youn, pou yo pwouve sa yo te viv. Yon pozisyon ki soulve yon kesyon fondamantal : èske yo vrèman ap chèche repare enjistis la… oswa pou limite konsekans li ?
Afè Lamontagne c. Ville de Montréal ta dwe make yon vire-do-do nan lit kont pwofilaj rasyal. Olye de sa, li mete nan limyè yon reyalite ki touble : yon sistèm ki rekonèt deviyasyon pa l yo… tout en refizant pran responsablite plen konsekans yo.
An 2024, Cour supérieure du Québec te san ekivòk. Li te konklure ke pwofilaj rasyal SPVM ap pratike a se sistemik. Pa aksidantèl. Pa majinal. Sistemik. E poutan, jodi a, Vil Montréal ap konteste.
Fè viktim yo pote chay la
Devan Cour d'appel la, Vil la soutni ke chak moun ap oblije pwouve endividyèlman ke li te viktim pwofilaj rasyal. Otremandikò : menm apre yon rekonesans jidisyè pwoblèm nan, viktim yo ta dwe retounen devan tribinal yo, youn pa youn, pou rakonte — e jistifye — sa yo te viv. Se yon ranvèsman konplè siyifikasyon menm recours collectifs yo.
** Cour suprême du Canada te deja tranché **
● Recours collectifs yo pa sèvi pou miltipliye pwosè endividyèl yo, men pou trete ansanm enjistis ki komen.
● Li pa nesesè ke chak viktim temwaye.
● Li pa nesesè ke tout sitiyasyon yo idantik.
Sa Vil la mande jodi a al dirèkteman kont prenzip sa yo : Demantle recours collectifs yo, yon temwayaj alafwa
Recours collectifs yo repoze sou twa objektif fondamantal :
-
asire yon vrè aksè a jistis ;
-
evite miltiplikasyon pwosè yo ;
-
garanti responsablizasyon enstitisyon yo
Egzije temwayaj endividyèl yo, se afebli twa pilye sa yo an menm tan.
-
Se rann jistis la pi difisil pou jwenn aksè.
-
Se alourdi sistèm jidisyè a san nesesite.
-
E se, sitou, dilye yon responsablite kolektif nan yon seri ka izole.
** Yon reviktimizasyon òganize **
Men, pi lwen pase dwa a, fò nou rele bagay yo klèman. Fòse chak moun rasyalize pou temwaye, se oblije li reviv yon eksperyans ki souvan make pa imiliasyon, laperèz ak enjistis.
Se ekspoze li a kontrenterogasyon kote pawòl li ap mete an dout. Sa a pa sèlman yon pwosedi. Se yon reviktimizasyon. E li difisil pou pa wè yon estrateji ladann : fraksyone yon enjistis sistemik nan yon seri eprèv endividyèl, jis rive nan epizman.
Jis ki kote Vil la prèt pou ale ?
Yon lòt kesyon poze tèt li. Èske Vil Montréal gen entansyon pouse dosye sa a jis nan Cour suprême, tankou gouvènman Québec la te fè nan afè Luamba a ? E sitou : nan ki pri ?
Paske dèyè batay jidisyè sa a, gen yon chwa politik. Sa a ki konsiste pou depanse lajan kontribyab yo pou finanse ane pwosedi ak onorè avoka… olye endemnize sitwayen nwa ki te viktim pratik ki rekonèt kòm diskriminatwa.
Chanjman administrasyon minisipal la pa chanje anyen nan pozisyon sa a. E sa di anpil bagay.
Yon doub diskou ki touble
Vil la deklare rekonèt pwofilaj rasyal. Men nan reyalite, li aji tankou si reyalite sa a ta dwe pwouve endividyèlman, ankò ak ankò. Nou rekonèt sistèm nan… men nou egzije prèv endividyèl. Nou admèt tò a… men nou konplike reparasyon an. Doub diskou sa a pèmèt pou prezève yon aparans responsablite tout en limitant konsekans li yo.
Ale pi lwen pase endemnizasyon
Nan afè sa a, mwen ta swete ke recours la te ale pi lwen. Endemnizasyon an enpòtan. Li rekonèt yon tò. Men li pa sifi.
Pwofilaj rasyal se sistemik, e repons lan dwe sistemik tou. Sa implique remèt an kesyon pratik yo tèt yo — notably entèpelasyon polisyè ki afekte yon fason dispropòsyonèl moun nwa ak moun rasyalize yo.
Repare, se pa sèlman konpanse. Se transfòme. Desizyon Cour d'appel la ap gen gwo repèkisyon.
Si li bay Vil la rezon, li ap voye yon mesaj danjere : menm enjistis sistemik yo ap oblije pwouve yo endividyèlman.
Si li konfime jijman inisyal la, li ap afime ke dwa a kapab rekonèt — e repare — reyalite kolektif yo. Refize detounen je a. Nan fon, kesyon an senp : lè yon tribinal rekonèt ke yon sistèm koze tò bay yon gwoup antye, èske nou ka seryezman mande chak moun pou pwouve ke li soufri nan sa ?
Pou mwen, repons lan se non. Paske jistis la pa ta dwe tounen yon lòt espas kote viktim yo dwe lite pou yo kwè yo. Paske diyite a pa ta dwe janm depann de yon kontrenterogasyon.
E paske yon sistèm ki rekonèt tò pa l san asime konsekans yo pa nan chanjman. Li nan pwoteksyon tèt li.
** Jirispridans pertinant **
● Lamontagne c. Ville de Montréal, C.S. Québec, 2024 ● Hollick c. Toronto (Ville), 2001 CSC 68 ● Vivendi Canada Inc. c. Dell'Aniello, 2014 CSC 1 ● Luamba c. Procureur général du Québec, 2022 QCCS 3866